Paske lespri Vertières la pa t fòme nan yon moman izole. Byen lontan anvan 1803, li te deja abite zansèt nou yo. An 1779, plis pase senksan volontè ki soti nan batayon Chasseurs Volontaires de Saint-Domingue yo te anbake pou Georgia epi yo te patisipe nan batay Savannah la. Yo te melanje san yo ak san ensurje ameriken yo, epi koloni an te kontribye anpil lajan tou nan kòz endepandans ameriken an. Jès sa a, souvan bliye, te gen yon gwo valè senbolik: menm anvan yo te genyen pwòp libète yo, Ayisyen yo te deja bay pou libète lòt moun.

Apre sa, Vertières te rive, nan dat 18 novanm 1803. Nan maten sa a, chenn yo te kase. Yon lame ansyen esklav, motive pa yon anvi pou lavi ak yon nouvo diyite, te konfwonte Napoleon. Epi enposib la te rive: viktwa pi piti a kont pi puisan an. Se nan viktwa sa a te fèt Ayiti, premye repiblik nwa endepandan an, pwoklame an janvye 1804. Vertières pa t sèlman yon batay. Se te yon rèl, yon souf inivèsèl: pa janm esklavaj ankò, pa janm degradasyon moun pa moun ankò.

Epi lemonn antye te tande rèl sa a. Nan Lagrès, Ayiti te premye eta ki te rekonèt ofisyèlman lagè endepandans yo an 1822. Nan Amerik Latin nan, se an Ayiti Bolívar te jwenn refij epi li te resevwa zam, bato ak sipò, ak kondisyon pou l aboli esklavaj nan teritwa libere yo. Se la Gran Kolonbi te fèt, bèso nasyon tankou Venezyela, Kolonbi, Panama, Ekwatè ak Bolivi. Jès sa a Ayiti te fè te fondamantal pou plizyè milyon gason ak fanm atravè yon kontinan antye. Epi pita, an 1947, nan Nasyonzini, Ayiti te jwenn tèt li ankò bò kote listwa lè li te vote pou kreyasyon Izrayèl la, li te raple vokasyon li pou l pote kòz libète yo pi devan, menm byen lwen rivaj li yo.

Epi prèske yon syèk edmi apre Vertières, Ayiti te oze sipriz mond lan ankò. An 1949, Pòtoprens te òganize Ekspozisyon Entènasyonal Bisantnè a, ke Bureau International des Expositions te rekonèt. Pandan sis mwa, ti repiblik la te atire prèske 250,000 vizitè epi li te bati plis pase 50 paviyon entènasyonal, tankou paviyon Etazini, Lafrans, Espay, Kiba ak plizyè lòt nasyon. Se te yon moman diyite nasyonal, ekivalan a sa Expo 67 te reprezante pou Monreyal: yon pwoklamasyon ke menm yon ti nasyon, lib pou detèmine pwòp desten li, te kapab rele mond lan epi kanpe devan li.

Epi jodi a, Monreyal enskri non sa a, Vertières, nan metro li a. Sa pa yon aksidan. Se pa yon jès san enpòtans. Se yon rekonesans. Yon men lonje ki di: istwa sa a se pou nou tou. Mwen pa ka wè sa kòm anyen lòt pase yon moman fyète. Pa sèlman pou Ayisyen yo. Pou tout moun ki kwè nan libète, diyite ak solidarite.

Se poutèt sa sa fè m mal lè m wè deba nou yo tounen lagè entèn, an kritik destriktif. Mwen konprann dwa pou nou gen opinyon diferan, men mwen refize kite enèji nou pèdi nan oto-flajelasyon. Paske mwen reve enèji sa a yon lòt kote: nan lekòl nou yo, nan katye nou yo, nan solidarite nou.

Vertières pa bloke nan lane 1803. Li vivan jodi a, isit la. Li vivan nan chak batay pou diyite. Li vivan nan chak men ki lonje, chak pa nan direksyon yon pi gwo egalite. Mwen chwazi wè yon limyè ladan l. Mwen chwazi wè yon men ki lonje. Mwen chwazi selebre moman sa a. Se pa paske tout bagay akonpli, se pa paske mwen fèmen je m sou blesi nou yo. Men paske etensèl sa a merite rete vivan.

Kidonk, mwen pa bay pèsonn lòd pou fè anyen. Mwen senpleman ap pataje chwa mwen: selebre, remèsye, epi lonje men bay lòt moun. Paske Monreyal te ekri Vertières nan mitan miray li yo. Paske Ayiti, nan listwa li, deja montre ke pi piti a ka enspire pi gran an. Epi paske nou chak gen, nan pwòp fason pa nou, pouvwa pou nou ekri Vertières nan lavi nou.

Neil Armand